کتاب رسائل - نامه 33

(747 مجموع کلمات موجود در متن)
(828 بار مطالعه شده است)  

بسم‏اللَّه الرّحمان الرّحیم

فرزند عزیزم، امید است که در همه حال خداوند عالم یار و مددکارت باشد.

وقتى سخن از خودشناسى به میان مى‏آید، بیشتر مردم گمان مى‏کنند معنایش این است که انسان نام و نام‏خانوادگى خود و پدر و مادرش را بداند و بداند چه سالى به‏دنیا آمده است! ولى خودشناسى درکِ روحِ آدمى است که اگر درک شد، اخلاق و انسانیّت معنى پیدا مى‏کند؛ زیرا اگر انسان تنها داراى بُعدِ حیوانى و خودِ طبیعى باشد، اخلاق اسمى بى‏محتوا خواهد بود و تنها تنظیم‏کننده‏ى رفتار انسان با دیگران براى حفظ منافع خویش است. بدین‏ترتیب، ارزش‏هاى والاى آدمى در اخلاق جایى نخواهد داشت.
امّا در بینش الاهى که علاوه بر بُعدِ حیوانى، براى انسان، بُعدِ ملکوتى قائل است و انسانیّت و حقیقت او را به همین بُعد وابسته مى‏داند اخلاق معنى و مفهوم پیدا مى‏کند و ارزش‏هاى انسانى که در طول تاریخ مورد احترام و تقدیس بوده‏اند جاى خود را مى‏یابند و به‏طور جدّى و اصیل مطرح مى‏شوند.
در این بینش، اخلاق عبارت است از مراقبت از خودِ طبیعىِ حیوانى و تقویتِ خودِ حقیقى و انسانى. به عبارت دیگر، حرکت از خود مجازى به سمت خود حقیقى است و حقیقت دین هم همین است و بس.

چیست دین؟ برخاستن از روى خاک
تا که آگه گردد از خود جان پاک

اخلاق، باطن دین است و دین براى ساختن آن آمده است وگرنه اعمال ظاهرىِ بدون روح و عمق ارزشى نخواهد داشت و اگر ما را از هدف دور نکند، به آن نزدیک نخواهد کرد.
رسول گرامى صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله‏وسلّم فرمودند: « إنَّما بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأخْلاق » ( من فقط براى تکمیل مکارم اخلاق آمده‏ام. ) بنابراین، باید گفت: اخلاق بیش از آن‏که خواندنى باشد، عمل‏کردنى است و پیش از مراجعه‏ى برون و مطالعه‏ى کتاب‏ها پرداختن به درون است. درد و درمان ما در درون خود ماست و ما گرفتار این دو مرحله‏ى نفسِ خویش‏ایم تا کدام پیروز شود و دیگرى را شکست دهد. شیخ بهائى رحمةاللَّه‏علیه مى‏گوید:

یک دم به خود آى، ببین چه کس‏اى؟
به چه بسته دل و به که هم‏نفس‏اى؟
صد ملک ز بهر تو چشم به راه
اى یوسف مصر! بر آ از چاه
تا والى ملک وجود شوى
سلطان سریر شهود شوى

بنابراین، کمالات اخلاقى بیرون از ما نیستند تا در خارج، آن‏ها را جست‏وجو کنیم؛ بلکه همان صفات عالیه‏ى انسانى‏اند که باید بر گرایش‏هاى حیوانى ترجیح دهیم.

سال‏ها دل طلب جام جم از ما مى‏کرد
آن‏چه خود داشت ز بیگانه تمنّا مى‏کرد

آرى،

آب در کوزه و ما تشنه‏لبان مى‏گردیم
یار در خانه و ما گِرد جهان مى‏گردیم

شیخ ابوالفتح بُستى مى‏گوید:

یا خادِمَ الْجِسْمِ! کَمْ تَسْعى لِخِدْمَتِهِ؟
أتَطْلُبُ الرِّبْحَ فیما فیهِ خُسْرانُ؟!
أقْبِلْ عَلَى النَّفْسِ وَ اسْتَکْمِلْ فَضائِلَها
فَأنْتَ بِالنَّفْسِ لا بِالْجِسْمِ إنْسانُ

( اى خدمت‏گزار تن، تا چند در خدمت آن خواهى بود؟ آیا سود را در چیزى مى‏جویى که غیر ضرر و زیان چیزى به دنبال ندارد.
متوجّه روح انسانى خودت باش و فضیلت‏هاى آن را کامل کن که انسان‏بودن تو به جان انسانى است نه به تن. )
آرى، خودِ طبیعى دشمن خودِ الاهى انسان است؛ بلکه دشمن‏ترین موجودات براى اوست که « أعْدى عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتی بَیْنَ جَنْبَیْک ». مبارزه و جهاد با این دشمن به مراتب بهتر و لازم‏تر از مبارزه با دشمن خارجى است.

تو با دشمنِ نفس هم‏خانه‏اى
چه در بندِ پیکارِ بیگانه‏اى؟
عنان بازپیچانِ نفْس از حرام
به مردى ز رستم گذشتند و سام

پیامبر اکرم صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله‏وسلّم در بازگشت یکى از جنگ‏ها، فرمودند: « از جهاد کوچک برگشتیم و جهاد بزرگى را در پیش داریم. » عرض کردند: جهاد بزرگ کدام است؟ فرمودند: « جهاد با نفس »

قَد رَجَعنا مِن جِهادِ الأصغریم
با بتى اندر جهاد اکبریم
سهل دان شیرى که صف‏ها بشکند
شیر آن باشد که خود را بشکند

نیز از آن‏حضرت روایت شده است که: « أفْضَلُ الْجِهادِ لِمَنْ جاهَدَ نَفْسَه » ( بالاترین جهاد، ازآنِ کسى است که با نفس خود جهاد کرده است.) لذا باید گرایش‏هاى حیوانى را در مقابل صفات انسانى بشناسیم تا پیشرفت‏هاى اخلاقى و تزکیه‏ى نفس را بهتر دنبال کنیم.
از درگاه ایزد متعال مى‏خواهیم که ما را در شناخت کمالات انسانى و آراسته‏شدن به آن‏ها یارى کند تا در دنیا و آخرت سعادتمند شویم.

خدا نگه‏دار